Rome

Rond 700 BCE ontstond er een stadje op zeven heuvelen in het midden van het huidige Italië. Het werd de hoofdstad van een steeds groter en machtiger wordend koninkrijk. Tweehonderd jaar later besloot men verder te gaan zonder koningen en werd Rome een republiek. Georganiseerd dus door de (rijke) burgers. Dat duurde zo’n 500 jaar totdat Julius Caesar de boel op zijn kop zette en sindsdien werd Rome geregeerd door keizer. Woorden als keizer/kaiser/czar/tsaar zijn allemaal afgeleid van “Caesar”.

Daarna ging het rap met de veroveringen. Alle landen rond de Middellandse Zee, maar ook grote delen van Europa en Azië werden onderdeel van het rijk. Feitelijk veranderde voor de gewone mensen niet veel; veel belasting betalen ging gewoon door. De rijke en machtige burgers integreerden wel en werden vaak “burgers van Rome”.

Zoals aan alles een eind komt gaan ook grote keizerrijken ten onder, Rond 300 BCE werd het rijk gesplitst in een westelijk deel onder leiding van Rome en oostelijk deel onder het bestuur van Constantinopel. Weer honderd jaar later was het gedaan met de macht en pracht van Rome. De enige waar de stad zich nog aan vast kon houden was dat het opperhoofd van de Christelijke kerk, de paus, zich daar bevond.

Constantinopel

Rond 300 CE werd een bescheiden vissersdorpje Byzantium op de grens van Griekenland en Turkije gepromoveerd tot hoofdstad van het oostelijk deel van het Romeinse Rijk. De toenmalige keizer Constantijn was niet te flauw om die nieuwe stad naar zichzelf te noemen. Je wilt toch dat jouw naam doorleeft door de eeuwen heen. Vrij goed gelukt; pas een dikke duizend jaar later werd de stad veroverd in omgedoopt in Istanbul.

Constantijn omarmde ook meteen een nieuwe God, die van de Christenen. De nieuwe stad werd voorzien van dikke beschermende muren en volgebouwd met kerken. Net zoals de hele regio. Bijvoorbeeld ook in Jeruzalem werden enorme bedragen besteed aan de bouw van prachtige kerken.

In de dikke duizend jaar van haar bestaan was de stad de rijkste en grootste stad van Europa. Rond 600 CE verloor het een groot gedeelte van haar gebied aan de Arabische legers die zich verenigd hadden onder een nieuwe variant van het Joods/Christelijke monotheïsme: de Islam. Daarna stelde de stad militair niet veel meer voor.

Antiochië

Waar alle andere steden in dit verhaal nog steeds van belang zijn is Antiochië uit de geschiedenis verdwenen. Na de veroveringen van Alexander de Grote en diens dood werd Antiochië in het zuidelijkste puntje van Turkije de hoofdstad van het rijk van de Griekse machthebbers van Syrië en omstreken. Dat gebeurde ongeveer in 300 BCE.

Het werd een van de grootste steden van de hele regio. Haar burgers gelden als uiterst eigenwijs en wispelturig. Alhoewel in naam een stad met een Griekse cultuur was het toch vooral door haar inwoners een Oosterse stad. Groot voordeel had de stad dat het op een knooppunt van vele handelsroutes lag. Dat bracht handel, rijkdom en een uitwisseling van culturen en gedachtes. Pech dan weer dat het in een gebeid lag waar regelmatig aardbevingen plaats vonden. Uiteindelijk zijn die aardbevingen de stad bijna fataal geworden. Dat en de vele keren dat de stad belegerd en veroverd en heroverd werd.

Van belang voor ons verhaal was vooral die grote uitwisseling van culturen in de stad, Het was een grote voedingsbron voor het jonge Christendom. Hier ontstonden de eerste wat grotere gemeenschappen van christenen. En vanuit hier werd de boodschap “het evangelie” verder verspreid richting Griekenland en richting Rome.

Jeruzalem

Het is een van die raadselen van de geschiedenis waarom dé hotspot van het monotheïsme juist op deze plek zou ontstaan. Alhoewel de stad al vele eeuwen ervoor bestond begint rond 1000 BCE het pas echt interessant voor ons verhaal te worden. Rond die tijd werd David koning van Jeruzalem en hij, met zijn misschien nog beroemdere zoon Salomo, legden de basis voor het centreren van het al bestaande Joodse geloof in Jeruzalem. In de Bijbel staan vele verhalen over die twee waarvan historisch niets terug te vinden is. Wat wel een feit is, is dat toen hier de Eerste Tempel gebouwd. Daarbij is het van belang te weten dat de Grieken en Romeinen overal tempels hadden voor hun goden en Christenen een ongelimiteerd aantal kerken bouwden. Net zoals Moslims met hun moskeeën deden. Maar voor Joden is er maar één Tempel en die staat in Jeruzalem.

Een kleine vijf eeuwen later werd deze Tempel vernietigd in een veroveringsoorlog. Toen de politieke wind 50 jaar later in een andere richting blies werd de Tweede Tempel gebouwd.

In de regio bleef het toen, net zoals nu, nooit lang rustig. Jeruzalem was een speelbal in de oorlogen van de grote machten van elke periode. Tegen de tijd dat het christendom zich langzaam begon te ontwikkelen vanuit de joodse achtergrond waren de Romeinen het voortdurende geknok met de joodse bevolking helemaal beu. Rigoureus werd de stad platgegooid en de Tweede Tempel vernietigd. Het moest maar eens afgelopen zijn. Joden werden de stad uit geknikkerd en alleen Romeinen mochten er wonen. De stad kreeg ook een nieuwe naam “Aelia Capitolina”. In de latere eeuwen begonnen joden en christenen de stad ook weer te bevolken. En in 650 CE namen de moslim legers de stad over en werd de beroemde Rotskoepel gebouwd. Nog steeds hét markantste landmark van de stand met de ronde gouden koepel.

Alexandrië

Zoals duidelijk te zien op onderstaande kaart is Alexandrië een ‘ontworpen’ stad. Voor de bouw van de stad in 300 BCE was opdracht gegeven door de grote Alexander. Dat was een beetje een gewoonte van hem; vele, vele steden en stadjes in de landen die hij verover had kregen dezelfde naam. Maar deze stad in Egypte aan de Middellandse zee werd de grootste en belangrijkste. Het werd dé haven van Egypte van waaruit vooral graan getransporteerd werd naar Rome en later Constantinopel. De keizers daar hadden dat graan nodig om de gewone mensen in die steden te voeden (“brood en spelen”).

Maar deze stad zou veel belangrijker worden dan alleen maar een rijke havenstad. De Griekse machtshebbers wilden er veel meer van maken. Ze verzamelden door de eeuwen heen alle mogelijke kennis, geleerden en boeken. Een enorme bibliotheek werd gebouwd en er werd les gegeven in vele onderwerpen door de slimste mensen van die tijd. In die tijd werden er regelmatig joodse mensen verdreven uit hun eigen steden en daar kwamen er dan weer veel van in Alexandrië terecht. Een hele Joodse wijk ontstond er. En via die wijk kwam het Christelijke geloof Egypte binnen. In aanraking met het eeuwenoude Egyptische godendom, begeleid door Griekse filosofie en ontsproten uit Joodse mensen begonnen de wortels van de huidige vorm van het Christendom hier te groeien.

En dat groeien ging zover door dat in 400 CE de stad grotendeels christelijk geworden was. En deze mensen hadden een zeer eenzijdige en intolerante kijk op de wereld waar geen ruimte was voor andere opinies en geloven. En hun eigen waarheid werd hardhandig opgelegd.

Athene

Een van de grote bronnen van de hedendaagse westerse kijk op de wereld, de filosofie, was de stad Athene. In 500 BCE leefden en dachten en schreven de grote sterren van het moderne denken: Socrates, Plato en Aristoteles. Militair en bestuurlijk was Athene toen allang over haar hoogtepunt heen. En ook voor ons verhaal was de stad ondergeschikt. Ze heeft een enorm belangrijke voedingsbodem voor onze huidige wereld gelegd maar is daarna in slaap gesukkeld.